Náttúran.is

Bílskúrinn - Rafmagn

Notkun raforku frá endurnýjanlegum orkugjöfum og aukin raforkunýtni eru hornsteinar að sjálfbærri þróun. Lágmarka skal orkuþörf húsa og velja orkunýtin raftæki. Raftæki, eins og ísskápar og frystar, nota um 75% af raforkunotkun heimilisins. Raftæki eru flokkuð frá A til G út frá orkunýtni, A++ er með bestu orkunýtnina en G þá verstu. Það er hreinn sparnaður af að huga að orkunýtni við kaup á nýjum tækjum.

Orkumerkin Energy Star , GEEA og Evrópska orkumerkið hjálpa okkur til að finna orkusparneytnustu tækin. Þessi merki er yfirleitt að finna á tölvum og rafmagnstækjum ýmiss konar.

Raftæki í biðstöðu nota rafmagn stöðugt. Í raun nota sum þessara tækja meira rafmagn á meðan þau eru ekki í notkun heldur en þegar verið er að nota þau auk þess sem þau skapa eldhættu. Um allan heim er gífurlegri orku sólundað með tækjum í biðstöðu. Mikil umræða er að skapast um hvort að ekki þurfi að endurhanna rafmagnstæki þannig að alveg sé slökkt á þeim þegar slökkt er á rofanum.

Til að stuðla að orkuhagkvæmri lýsingu þarf vel skipulagt kerfi rafbúnaðar, ljósa og leiðslna. Þó er ekki nóg að huga eingöngu að orkunýtni því lýsing þarf einnig að vera stýrð og stillt samkvæmt þörf. Síðastliðin ár hefur átt sér stað þróun á orkusparandi raflýsingu og ljósgjöfum. Við skipulagningu á lýsingu þarf að íhuga allan ferilinn, allt frá því hve mörg vött eru sett inn í herbergi til ljósmagns og ljósgæða.

Ef þú smellir á hvert rafmangstæki hér í Húsinu og umhverfinu færðu upplýsingar um hvernig þú getur komist hjá óþarfa orkusóun.

Sjá viðmið Náttúrunnar um orku.

Einkunn

Bílskúrinn - Ferðalög

Umhverfisvæn ferðamennska hefur þróast mikið á undanförnum árum. Ágangur ferðamanna getur verið ákaflega umhverfisspillandi ef ekki er hugsað um hvernig best er tekið tillit til náttúrunnar. Þetta getur átt við hvað sem er því allt sem við gerum hefur einhver áhrif á veröldina í kringum okkur.

Af hverju að fara langt þegar þú getur notið góðs sumarfrís í næsta nágrenni. Alltof margir ferðast um hálfan hnöttinn en gleyma að ferðast um sitt eigið land. Útivera er ein skemmtilegasta leiðin til að halda sér og fjölskyldu sinni heilbrigðri og léttri í lund. Ferðalög þurfa ekki að vara lengi en það getur verið yndisleg upplifun fyrir fjölskylduna að komast aðeins út fyrir borgina eða bæinn og út í náttúruna. Keyrið varlega og njótið þess að skoða út um gluggan það sem fyrir augum ber. Áður en þið leggið af stað er ráðlagt að gera lista yfir hluti sem þarf að taka með, staði sem á að sjá o.fl.

Best er að reyna að takmarka hluti sem þið takið með. Ráðlegt er að notast aðeins við fjölnota umbúðir fyrir matvæli og hluti. Ef að vaska þarf upp eða þvo föt úti í náttúrunni er best að notast við umhverfismerkt þvottaefni og uppþvottalög. Reynið að þvo ekki mikið upp úr ám eða lækjum, oft er hægt er að notast við vaska á tjaldstæðum.

Mikilvægt er að sýna náttúrunni virðingu, í því felst að skilja ekki eftir rusl á drasl á jörðinni, best er að taka það heldur með ykkur í bílinn og henda því svo í næsta ruslagám. Einnig er mikilvæg að skilja náttúruna við sig eins og maður kom að henni. Í ferðalaginu er mikilvægt að reyna að nota bílinn sem minnst, hægt er að fara í gönguferðir eða jafnvel taka reiðhjól með í ferðalagið.

Ef að fara á í gönguferðir er best að hafa í huga að ganga eftir merktum gönguleiðum, annað getur verið slæmt fyrir jarðveginn, þú gætir lent inná einkalóð eða lent í ógöngum eða hættu. Sama á við um bíla. Mikilvægt er að keyra aldrei utanvega, það er  vanvirðing við náttúruna, hjólför geta rist jarðveginn djúpt og eyðilagt gróður.

Ef þú ferðast á suðlægar slóðir leggur Náttúran til að þú hafir eftirfarandi í huga þegar þú kemur á áfangastað:

• Slökkva skal á ljósi og loftkælingu þegar þú ferð út úr hótelherberginu.
• Sparaðu vatnið.
• Þú þarft ekki að láta skipta um rúmföt á hverjum degi.
• Láttu hótelið vita af óskum þínum í því efni.
• Ef þú ferðast innan landsins, reyndu að ganga og hjóla sem mest.
• Víðast hvar er hægt að fá reiðhjól leigð.
• Einnig getur þú tekið strætó og lestir eru almennt umhverfisvænni en bílar.
• Nýttu þér hópferðir sem að ferðaskrifstofur bjóða upp á.
• Flokkaðu úrgang á hótelinu að svo miklu leyti sem það er hægt.
• Keyptu minjagripi sem eru keyptir á staðnum en ekki kaupa vörur sem er bannað að flytja úr landi eða vörur sem búnar eru til úr dýrum eða jurtum í útrýmingarhættu.
• Ekki kaupa fílabein, mahoný eða nashyrningahorn.
• Gistu á litlum gistiheimilum en ekki á stórum alþjóðlegum hótelum.
• Þannig styður þú við bakið á íbúunum sjálfum.
• Slepptu því að gista á hóteli með sundlaug, þú getur alltaf farið á ströndina.
• Farðu eftir þeim umgengnisreglum sem gilda á ströndinni.
• Um Bláfánaströnd getur verið að ræða.
• Farðu eftir þeim umgengnisreglum sem gilda á hótelinu.
• Veldu umhverfismerkt hótel ef hægt er.

Einkunn

Bílskúrinn - Hjólbarðar

Góðir hjólbarðar eru nokkuð afstætt hugtak en hvað varðar áhrif á heilsu okkar þá eru nagladekkin skaðlegust. Rannsóknir hafa leitt í ljós að harðkornadekk hafa álíka viðmót og hemlunarlengd og nagladekk við svipuð skilyrði. Góð vetrardekk geta gert sama gagn. Ákvörðun um kaup á nagladekkjum ætti því aðeins að vera tekin að vandlega íhuguðu máli. Staðreynd er að svifryksmengun orsakast m.a. af því að nagladekkin spæna upp malbikið.

Svifryk eru örsmáar agnir sem að geta skaðað lungu okkar mjög alvarlega, valdið astma, ofnæmi, bronkítis og jafnvefl lungnakrabba. Einnig ber að hafa í huga að sum dekk innihalda ekki PAH-olíur í slitfleti dekksins þó að öll dekk innihalda PAH olíur í innri hluta hjólbarðans sjálfs.

Þegar þú losar þig við gömul dekk, þá getur þú skilað þeim í endurvinnslu. Það er endurvinnslugjald á dekkjum, sem þýðir að þegar dekk eru keypt er búið að borga fyrir endurvinnslu þeirra. Gömul dekk eru oft endurnýtt í hellur og rólur.

Ekki er hægt að mæla með sóluðum dekkjum af öryggisástæðum.

Einkunn

Bílskúrinn - Bíll

Umhirða bílsins

• Best er að fara með bílinn í allsherjarskoðun hjá bílaumboðinu að minnsta kosti einu sinni á ári.
• Ráðlagt er að gá að loftþrýstingnum í dekkjunum reglulega.
• Dekkin slitna minna ef loftþrýstingurinn er réttur auk þess sem eldsneyti sparast ef dekkin eru ekki of loftlítil.
• Gott er að bóna bílinn nokkrum sinnum á ári. Þá festist olía og ryk síður á bílnum. Hreinn bíll sparar eldsneyti því viðmótið af óhreinindunum hefur sín áhrif. Sjá einnig Lakk og umhirða þess.
• Hægt er að fá vistvæn og umhverfismerkt hreinsiefni fyrir bílinn. Betra er að velja hreinsiefni sem byggir á propylenglykol en etylenglykol. Propylenglykol er minna eitrað. Ensímefni eru vistvæn lausn. Umhverfismerkt hreinsiefni eru til í miklu úrvali í dag.
• Nauðsynlegt er að hafa viftu í bílskúrnum til að halda loftinu á hreyfingu, sérstaklega þegar bíllinn kemur blautur inn eða snjóbarinn. Annars ryðgar bíllinn mjög fljótt.

Nokkur öryggisatriði

• Hættulegt er að geyma drasl í bílnum. Það getur kastast til við árekstur og valdið miklum skaða.
• Ónauðsynlegt er að nota nagladekk nema algjöra nauðsyn krefji.
• Ráðlagt er að taka toppgrindina og tengdamömmuboxið af bílnum þegar þú þarft ekki á þeim að halda. Box eykur loftmótstöðu og eyðslu um allt að einn lítra á hverja 100 km.
• Aktu á löglegum hraða. Bíll sem keyrir á 100 km hraða í stað 80 km/klst. eyðir um 20% meira eldsneyti. Ef þér liggur lífið á að ná næsta rauða ljósi, hafðu þá í huga að stór hluti eldsneytisnotkunar innanbæjar fer í að taka af stað. Best er að halda jöfnum hraða.

Þarftu raunverulega bíl?

Ef að þú er að hugsa um að kaupa bíl, íhugaðu þá fyrst hvort þú þurfir nauðsynlega á nýjum bíl að halda. Þú getur tekið leigubíl ansi oft í stað þess að eiga bíl.

Dæmi: Aukabíll á heimilið kostar um 900.000 krónur á ári [2010] með tryggingum, afskriftum, bensíni o.s.fr.v. Ef hjón geta samekið í vinnu og það sem sækir börnin tekur bílinn og hitt leigubíl heim og leigubíllinn kostar um 2000 krónur reiknast dæmið þannig: Flest fólk vinnur um 220 daga á ári og þá kostar leigubíllinn um 440.000 krónur á ári. Þegar mikið liggur við er hægt að taka bílaleigubíl þar sem þeir eru ódýrir 9 mánuði á ári, auk þess að það er hægt að skemmta sér og taka marga leigubíla í viðbót fyrir 460.000 krónur.

Auk þess er hollt og gott að ganga stuttar vegalengdir.

Umhverfisvænir bílar

Það felst ákveðin þversögn í að tala um „umhverfisvæna“ bíla og nærri lagi að nota hugtakið „minna umhverfisskaðandi“ eða í mesta lagi „visthæfir“, því enginn bíll er sérstaklega vænn umhverfinu. Líta verður á allan líftíma bílsins til að skoða umhverfisáhrif, jafnt hráefnisöflun í bíinnn, orku til famleiðslu, efnanotkun við framleiðslu, flutninga, áhrif af akstri á notkunartíma, endingu og að lokum förgun.

Reykjavíkurborg skilgreinir visthæfa bíla eftir eldsneytiseyðslu og eldsneytisgerð. Samkvæmt því falla 22 bílar á íslenskum markaði undir það að geta talist visthæfir. Sjá lista yfir bílana hjá Bílgreinasambandinu.

Tvinnbílar nota bæði bensínvél og rafmagnsvél og losa mun minna af mengandi lofttegundum en bensínbílar af sömu stærð.
Tvinnbíllinn Toyota Prius var valinn bíll ársins í Evrópu árið 2005. Í dag [2007] eru rúmlega 200 slíkir bílar á götum landsins. Toyota fullyrðir að bíllinn sé 90% endurvinnanlegur.

Tvinnbílinn Honda Civic fæst einnig á Íslandi. Einnig er hægt að fá Lexus tvinn fólksbíla og jepplinga.

Metanbíla er þó óhætt að tala um sem „umhverfisvæna“ á notkunartíma þeirra. Í fyrsta lagi er brennsla metans kolefnishlutlaus og í öðru lagi eyðir hún metangasi sem er verulega slæm gróðurhúsalofttegund. Hægt er að umbreyta næstum hvaða bíl sem er til að brenna metangasi. 555 bílar keyra á metani á Íslandi í dag [júlí 2011] en nokkur fyrirtæki bjóða upp á metanbreytingar og verða þær æ vinsælli.

Díselbílar geta verið hentugir ef þeir eru með sótagnasíu sem síar úr hættulegt svifryk og PAH agnir. Díselbílar menga hinsvegar talsvert þannig að díselbíllinn er ekki betri en bensínbíllinn nema hann sé með hvarfakút og sótagnasíu. Athugaðu að sían hreinsar sig sjálf.

Aðrar lausnir eins og tengil-tvinnbíll er í sjónmáli þó að hann sé enn ekki kominn á markað. Þá getum við stungið bílnum í samband á nóttinni og hlaðið hann fyrir akstur næsta dags.

Lífdísel eru rétt að komast í umræðuna hérlendis.

Nokkrir vetnisfólksbílar eru komnir til landins sem hluti af vetnisverkefninu. Fyrsta etanóldælan verður opnuð 2008 en aðeins eru tveir etanólbílar á landinu enn sem komið er. Þróunin er ör um þessar mundir, miðað við það sem verið hefur. Sem betur fer eru framleiðendur og neytendur þó að vakna til meðvitundar um hversu gríðarlega mikilvægan málaflokk hér um ræðir. Markmiðið ætti auðvitað að vera að vistvænir bílar verði regla en ekki undantekning eins og nú er raunin.

Kemstu af með rafmagnsbíl?

Þeir eru yfirleitt smáir og komast ekki langt í einu en þeir eru ódýrir í rekstri og umhverfisvænstu farartæki sem völ er á í dag. Nokkrir slíkir bílar eru til hér á landi. Athugaðu að það eru líka til rafmagnsreiðhjól.

Veldu minnsta bílinn

Ekki velja stærri bíl en þú þarft á að halda. Hugsaðu um umhverfið og veldu minnsta bílinn sem þú kemst af með. Flestir kaupa bíl sem uppfyllir allar þarfir fólks alltaf. Það þýðir að fólk er að kaupa bíl sem er kannski fullnýttur 5 daga á ári en vannýttur 360 daga. Þetta er léleg hagfræði. Kauptu þér bíl sem passar 360 daga á ári og síðan er hægt að finna lausn fyrir hina 5 dagana sem er mun ódýrari en að kaupa stærri bíl.

Að nota sama bílinn

Athugaðu hvort að þú getur fengið far með samstarfsmanni í vinnuna. Því fleiri sem deila bíl, því betra fyrir umhverfið auk þess sem að það getur verið miklu skemmtilegri ferðamáti.

Að nota fjarskiptin í stað bílsins

Ef þú notar símann og tölvupóst meira sparar þú bílinn. Aktu minna með því að nota veraldarvefinn. Með því að senda tölvupóst og halda fjarfundi, má draga úr ferðalögum. Að versla í netverslunum er í raun mjög umhverfisvænt.

Einkunn

Bílskúrinn - Eldsneyti

Bensín og dísel, útbreiddustu eldsneytisgjafar heimsins, losa mikið magn koltvísýrings og það er því mikilvægt að finna og þróa nýja orkugjafa sem hafa ekki eins neikvæð umhverfisáhrif. Til fjölda ára hefur verið unnið að þróun sparneytnari dísel- og bensínbíla, tvinn-bíla (ganga fyrir eldsneyti og rafmagni), metanbíla, vetnisbíla og rafbíla því baráttan stendur um næstu kynslóð kaupenda, þeirra sem eiga eftir að krefjast sparneytnari, hagkvæmari og minna umhverfisspillandi bíla.

Orkuskipti
Að skipta um orku í samgöngum er ekki auðvelt mál og fyrir utan framleiðslu og dreifingu á orkunni þarf að skoða aðlögun að þeim mótorum sem fyrir eru. Best er ef ný orkutegund passi fullkomlega á eldri farartæki, hér má nefna lífdísel og ethanól.  Lakari kostur er ef ný orka kallar á miklar breytingar á eldri búnaði. Þar má nefna t.d. metan sem krefst stórra gaskúta með tilheyrandi kostnaði og rýrnunar á notagildi bílsins. Metanið er á mörkunum að sleppa inn sem valkostur fyrir gamla bíla en auðveldari fyrir nýja bíla því þá má hanna bílinn með tilliti til gaskútanna.  Versti kosturinn er þegar skipt er í nýja orku með nýjum vélum.  Hér má nefna vetni og rafmagn. Svo miklar breytingar verða ekki framkvæmdar nema á áratuga skeiði og eingöngu ef nýja orkan og nýju mótorarnir eru mun ódýrari en það sem fyrir var.

Lífdísel/Biodísel. Lífdísel er sá lífræni umhverfisvæni orkugjafi sem á mesta möguleika að verða að raunveruleika í dag. Lífdísel er framleiddur úr jurtaolíu eða dýrafitu en mestar vonir eru bundnar við framleiðslu úr þörungum.
Tilraunaverkefni hafa verið í gangi á vegum Siglingastofnunar með ræktun á repju til framleiðslu lífdísels hér á landi en N1 hóf innflutning á Biodíseli árið 2007 og afgreiðir það frá þremur þjónustustöðvum þ.e. Hringbraut, Skógarseli og Reykjavíkurvegi. Kosturinn við lífdísel er að það má nota á hvaða díselbifreið sem er. Praktísk vandamál setja þó enn sem komið er strik í reikninginn en jaft og þétt lærist á vandamálin og lausnir finnast.

Ethanól er framleitt með gerjun á lífmassa.  Lífethanól E85 er fáanlegt á eldsneytisstöð Olís við Álfheima. Brimborg vann að því að koma ethanól bílum á kortið hérlendis. Ethanól hefur verið gerjað úr sykurreyr eða korni en unnið er að því hörðum höndum að vinna ethanól úr sellulósa.

Metan er endurnýjanlegur orkugjafi og verður til við rotnun lífmassa, t.d. lífrænn úrgangur á sorphaugum. Vonir standa til að metan verði meira notað á farartæki í framtíðinni því það að aka á metani er í tvennum skilningi umhverfisvænt. Í fyrsta lagi gefur brennslan frá sér minna af koltvísýringi miðað við bensín eða dísel og í öðru lagi er metangasið sem slíkt verulega slæm gróðurhúsalofttegund. Það er því betra að nota metangasið til að knýja bíla og spara þannig innflutt bensín því sorphauga-metan er ávallt brennt af hvort sem er.

Metan hf. hefur nú um nokkurra ára skeið framleitt metangas en enn sem komið er eru aðeins örfáar áfyllingarstöðvar á höfuðborgarsvæðinu sem virkar ekki nógu hvetjandi fyrir fólk til að kaupa sér metanbíl. Vonir standa þó til að úr því verði bætt á næstu árum því veruleg aukning er að verða á framboði metanbifreiða. Vert er að fylgjast vel með hvaða metanbílar eru í boði því að bílaumboðin eru nú öll að taka við sér og grænvæðast. Þar til fyrir stuttu síðan var varla hægt að fá nokkurn umboðsaðila til að selja sér metanbíl svo þróunin er öll í rétta átt.

Hægt er að umbreyta venjulegum bílum í metanbíla en Borgarholtsskóli tók af skarið árið 2007 og tók breytingarferlið inn á kennsluskrá bíliðngreina.Vélamiðstöðin ehf., MeGas ehf. og Einn grænn ehf. bjóða upp á metanbreytingar í dag og fer bílum snarfjölgandi sem aka um á metani.

Metangasbílar eru yfirleitt tvíorkubílar, með þrýstikút fyrir gas og annan bensíntank. Þannig er óhætt að fara í langkeyrslu og nota bensín þar sem ekki er aðgangur að gasi. Misjafnt er eftir gerðum hvort bensíntankurinn sé fullvaxinn (50-70 lítrar) eða bara neyðartankur (15 lítrar).

Vetni hefur tiltölulega lítil umhverfisáhrif ef orkan í vetnið kemur úr vatns-, vind- eða sólarorku, nema auðvitað ef umhverfisáhrif virkjana að orkunni er mikil (sbr. Kárahnjúkavirkjun). Vandamálið með vetnisbílana er þó að þróun þeirra er enn í fullum gangi og ekki útséð um hver árangurinn verður né hvenær hægt verði að framleiða vetnisbíla í magni sem skiptir einhverju máli. Ísland skipaði sér á tímabili sess sem vetnisþjóð og töluverðu fé var varið til verkefna sem tengdust þróun og kynningu á vetnishugmyndinni.

Íslensk NýOrka hf er í framvarðasveit fyrir vetnisrannsóknir hérlendis. Langt er þó í land að vetnisbílar verði raunhæfur kostur fyrir hinn almenna borgara og skiptar skoðanir á því hvort að vetni sé raunhæf lausn þar sem vetni er ekki orka í sjálfu sér heldur orkuberi. Nokkrir vetnisbílar eru nú komnir til landsins í tengslum við verkefnið en bílaleiganHertzhefur t.a.m. getað boðið upp á vetnisbíla til leigu sem var í fyrsta skipti í heiminum sem almenningi gafst kostur á að leigja vetnisbíla. Rekstur bílanna hefur þó verið erfiðleikum bundinn af ýmsum ástæðum. Ekki síst þeirri að aðeins er ein vetnisáfyllingarstöð á landinu, á Ártúnshöfða í Reykjavík.

EVEN / Northern Lights Energy vinnur nú hörðum höndum að rafbílavæðingu Íslands en rafbílar eru af mörgum taldir vera besta lausnin til framtíðar, ekki síst fyrir Ísland þar sem raforka er unnin á minnna umhverfiskaðlegan hátt hér á landi en víðast hvar í heiminum. Hugsanlega er rafbíllinn draumalausn ef ekki væri fyrir þessu hvimleiðu praktísku vandamál. Til dæmis eru notaðir rare earth málmar í mótorana og stjórnbúnað rafmagnsins.  Það er nauðsynlegt að taka með í dæmið að framleiðslan á þessum málmum er óskaplega sóðaleg.  Mestar vonir eru bundnar við Li-ion rafgeyma sem eru færir um að geyma mikla orku miðað við þyngd.  En hvað eru lithium birgðir jarðar stórar.  Duga þær fyrir bílaflota heimsins? Fyrir Ísland væri það glæsilegt að keyra mengunarlaust og hljóðlaust á rafbílum en þá gleymist kannski skítuga hliðin á framleiðslunni sem við verður aldrei vör við. Það er engin rós án þyrna.

Hefðbundnir bílar
Ef valið stendur milli dísel- eða bensínbíls er vert að hafa í huga að díselbíll eyðir um 25% minna eldsneyti en sambærilegur bensínbíll. Hins vegar myndast um 16% meiri koltvísýringur við bruna á einum lítra af díselolíu en bensíni. Það þýðir að við val á milli tveggja bíla verður díselbíllinn að eyða um 16% minna en bensínbíllinn til að vera sambærilegur varðandi gróðurhúsaloftegundir. Við þetta bætist að díselbílar menga meira af svifögnum og köfnunarefnisoxíðum en bensínbílar þó svo að díselbílar séu ávallt að batna. Sparnaður díselbílanna kemur best í ljós í langkeyrslu, þeir eiga erfiðara með að skila lágri eyðslu á stuttum leiðum.  Sama gildir fyrir bensínbíla, köld bensínvél eyðir mjög miklu þar til hún hefur náð vinnsluhita. Hér ættum við að athuga kosti hreyfilhitara. Bæði er það að vélin er miklu fljótari að ná eðlilegum vinnsluhita, með minni mengun og aukinni sparneytni í för, og svo er farþegarýmið orðið hlýtt og notalegt á augabragði. Ekki slæmt á köldum vetrarmorgni.

Einkunn